İzmir’in altında unutulan su yolu: Boyacı Deresi

DOKUZ Eylül Üniversitesi Mimarlık Fakültesi Dr. Öğretim Üyesi Halil İbrahim Alpaslan, İzmir’in erken periyot harita ve planlarını incelemiş olduğu sırada, Alsancak’ta derenin geçtiğini keşfettiğini söyledi. Yaptığı araştırmalarda, derinin etrafındaki boya imalathaneleri sebebiyle isminin Boyacı Deresi bulunduğunu belirlediğini tabir eden Dr. Alpaslan, “İlk izlerini 17’nci yüzyılda gördüğümüz Boyacı Deresi, kentin gelişmesi sonra birinci evvel yer dibine alınıyor daha sonra 19’uncu yüzyılda kayboluyor. Günümüzde fiziki olarak gene ortaya çıkartılması olası değil. Lakin muhtelif uygulamalarla kentte yaşayanların hafızasında yer edilebilir” dedi.

Dokuz Eylül Üniversitesi (DEÜ) Mimarlık Fakültesi Mimarlık Kısmı Mimarlık Tarihi Anabilim Kısmı Dr. Öğretim Üyesi Halil İbrahim Alpaslan, İzmir’in erken devir harita ve planlarını incelediğinde, Alsancak’ın ortasından geçen bir derenin bulunduğunu ayrım etti. Günümüzde İzmir’in değerli yerleşim yeri olan Alsancak’ta eski periyotlarda bir nehir geçmesi ilgisini çeken Dr. Halil İbrahim Alpaslan, yapmış olduğu araştırmada, eski harita ve planlarda kelam mevzusu derenin Boyacı Deresi olarak gösterildiğini öğrendi. Boyacı Deresi’nin tarihini araştıran Dr. Alpaslan, bulmuş olduğu tüm dataları bir ortaya getirdi. Boyacı Deresi’nin kentin altında unutulan bir su yolu bulunduğunu belirten Dr. Alpaslan, “Mimarlık tarihçisi olduğum için, mesleğim gereği İzmir’in erken devirlerdeki harita ve planlarını aşinayım. Çeşitli çalışmalar aracılığı ile bu dokümanlara başvuruyorum. Bu süreçte Alsancak’a İzmir’in bugün ağır olarak yerleşilmiş bir alanında evvelden bir nehir olması ilgilimi çekti. İsmini etrafındaki boya imalathanelerinden alan Boyacı Deresi’nin izlerine İzmir’in gezginlerin güzergahlarına dahil olduğu 17’nci yüzyıldan başlayarak rastlamak mümkündür. Bugünkü Alsancak’ı düşündüğümüzde tabii bir derenin olabileceğini olasılık vermiyoruz. Alsancak’ın ortasından nehir aktığını düşlemek bugün bile oldukça zor” dedi.

AVRUPALI SEYYAHLARIN HARİTALARINDA RASTLANIYORBoyacı Deresi hakkında birinci bulguların 17’nci yüzyılda İzmir’e gelen Avrupalı seyyahların haritalarında rastlandığını dikkat çeken Halil İbrahim Alpaslan, “İzmir, 17’nci yüzyıldan itibaren Akdeniz’in en değerli limanlarından birine dönüşüyor. Hasebiyle çoğu seyyah uğruyor. Onların yapmış olduğu haritalar ve transferleri var. 17’nci yüzyıldan itibaren sıklıkla Boyacı Deresi’ne değinen evrakları rastlayabiliyoruz. Boyacı Deresi bugün Kemer bölgesi dediğimiz bölgeden, denize kadar uzanan 500 metrelik alandan akıyor. 17’nci yüzyıldan itibaren bu bilgiler takip edilebiliyor. O periyottaki çizimler günümüz standartlarına yakın değil, kroki formunda olduğundan oldukça net bilgiler edinilemiyoruz. Ancak 18 ve 19’uncu yüzyıllarda daha ustalaşmış beşerler çizimler hazırlamaya başladığından oldukça daha net datalara ulaşabiliyoruz. Tam olarak nereden aktığını, bugün nerelere karşılık ettiğini daha âlâ anlayabiliyoruz. Boyacı Deresi, Meles Çayı’nın kollarından biri. Bugün Kemer bölgesi dediğimiz Kervan Köprüsü’nün olduğu bölgeden Meles Çayı’ndan ayrılıyor. Daha sonra Basmane Garı’na hakikat Kapılar bölgesinden ilerliyor. Basmane Garı’nın oradan kuzeye reel dönüp Kültürpark’ın içerisine giriyor. Daha sonra ise Vasıf Çınar Bulvarı aksına gelmiş olarak buradan denize dökülüyor” diye konuştu.ÖNCE YER ALTINA ALINDI, SONRA BÜSBÜTÜN KAYBOLDUBoyacı Deresi’nin 18’inci yüzyılların sonlarından itibaren denize kavuştuğu yerden başlayarak yavaş yavaş yer dibine alınmaya başlandığını aktaran Alpaslan, “Önce kuruyup yok olduğundan oldukça yer dibine katılması süreci var. 18’inci yüzyıl sonlarına yanlışsız İzmir şehir merkezi oldukça büyüyor. Punta bölgesine kadar, yani bugünkü muasır liman bölgesine kadar yapılaşma yayılmaya başlıyor. Hasebiyle buralarda yapı alanı muhtaçlığı doğuyor. Bu süreçte Boyacı Deresi yer dibine alınıyor, son birkaç yüz metrelik bölümü yer altından akmaya başlıyor. Tam olarak kaybolması ise 19’uncu yüzyıla muadil geliyor. İzmir büyük yangını yaşadıktan sonra özellikle Alsancak bölgesi yeniden yapılaşıyor. Tekrar yapılaşırken eski izlere riayet edilmiyor, yeni bir planlama ile yapılaşma yapılıyor. Yeni planlama yapılırken eski dokuların izleri hem Boyacı Deresi’nin akmış olduğu güzergah, hem de yapı adalarının ve sokakların izleri günümüze taşınamıyor. Bu süreçte Boyacı Deresi büsbütün yok oluyor. Günümüzde ne yazık ki bir iz kalmıyor” dedi.’DERENİN AKTIĞI GÜZERGAH BELİRLİ BİR TONDA BOYANABİLİR’Boyacı Deresi’nin şehir hafızası için değerli bulunduğunu vurgulayan Dr. Alpaslan, fiziki olarak gene ortaya çıkartılmasının olası olmadığını, fakat muhtelif uygulamalarla kentte yaşayanların hafızasında yer edilebilmesinin sağlanabileceğini söyledi. Boyacı Deresi’nin güzergahının muayyen bir tonda boyanarak ya da muhtelif tabelalar konularak kentliye sunulabileceğini aktaran Dr. Halil İbrahim Alpaslan, şu şekilde konuştu:

“Kentler, tarihleriyle beraber yaşayan organizmalardır. Kentler belleksiz bölgeler değildir. Bir kentin belleği, tarihi, zenginliği günümüze ne kadar aktarılabiliyorsa, insanlara o denli zengin bir yaşantı sunuyor. Bu suretiyle dataların günümüze aktarılması oldukça değerli. Boyacı Deresi’ni yeniden ortaya çıkarmak olası değil. Lakin günümüzde oldukça mühim teknoloji imkanlar var. Sanal görselleştirmeler ya da cep telefonu programları suretiyle çoğu imkân var. Boyacı Deresi ve onun suretiyle çoğu tarihte kalan günümüze yansıyamamış çoğu kentsel bellek günümüze taşınabilir. Bunun için programlar yapılabilir. Sanal imkanlar kullanılarak, görselleştirmeler kullanılabilir. Kent merkezinde gezerken 100 sene evvel burada ne işe yaradığını bu tip uygulamalarla deneyimlenebiliriz. Bu bizim kentsel yaşantımızı zenginlik katar. Birebir vakitte kentte gezerken karşımıza çıkacak bazı bilgilendirmeler de bu konuda yararlı olacaktır. Bunlar muhtelif tabelalar ya da yüzeylerde boyama ve işaretler olabilir. Örneğin, Meles Çayı’ndan denize kadar Boyacı Deresi’nin akmış olduğu güzergah muayyen bir tonda boyanabilir. Beşerler evvel merak eder, daha sonra beşerler bu bilgilendirme tabelalarına ulaştıklarında tarihlerine dair değerli bir datayla karşılaşırlar ve kentsel hayatlarına bir zenginlik katar.”